 |
| ગળામાં સોજો આવવાનું કારણ |
ગળામાં સોજો આવવો અથવા ગળું પકડાઈ જવું એ એક ખૂબ જ સામાન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા છે, જેનો અનુભવ દરેક વ્યક્તિએ જીવનમાં ક્યારેક ને ક્યારેક તો કર્યો જ હોય છે. તબીબી ભાષામાં તેને 'ફેરન્જાઈટિસ' (Pharyngitis) અથવા 'ટોન્સિલાઈટિસ' (Tonsillitis) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ઋતુ બદલાય ત્યારે, ઠંડીમાં અથવા ચોમાસામાં આ સમસ્યા વધુ જોવા મળે છે. જોકે, આ સમસ્યા સામાન્ય લાગતી હોવા છતાં, જો સમયસર ધ્યાન આપવામાં ન આવે તો તે ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે અને રોજિંદા જીવનમાં મોટી મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
આ આર્ટિકલમાં આપણે ગળામાં સોજો આવવાના કારણો, તેના લક્ષણો, બચાવના ઉપાયો અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ એવા અસરકારક ઘરેલું ઉપચારો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
૧. ગળામાં સોજો આવવાના મુખ્ય કારણો (Causes of Throat Swelling)
ગળામાં સોજો આવવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. તેને મુખ્યત્વે વાયરલ અને બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શનમાં વહેંચી શકાય છે.
(A) વાયરલ ઇન્ફેક્શન (Viral Infection)
ગળામાં દુખાવો અને સોજાના ૮૦% થી ૯૦% કિસ્સાઓ વાયરસને કારણે હોય છે.
શરદી અને ફ્લૂ (Common Cold & Flu): જ્યારે નાકમાંથી પાણી પડે અને શરદી થાય, ત્યારે ગળામાં પણ ચેપ લાગે છે.
મોનોન્યુક્લિયોસિસ (Mononucleosis): આ એક પ્રકારનો વાયરલ ચેપ છે જે લાળ દ્વારા ફેલાય છે, જેને "કિસિંગ ડિસીઝ" પણ કહેવાય છે.
ઓરી અને અછબડા: આ બીમારીઓમાં પણ ગળામાં ચાંદા પડવા અને સોજો આવવો સામાન્ય છે.
(B) બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન (Bacterial Infection)
સ્ટ્રેપ થ્રોટ (Strep Throat): આ 'સ્ટ્રેપ્ટોકોકસ' નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે. આમાં ગળામાં સખત દુખાવો થાય છે અને કાકડા લાલ થઈ જાય છે. આ ખાસ કરીને બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે.
કાકડાનો સોજો (Tonsillitis): ગળાની બંને બાજુએ આવેલા કાકડા (Tonsils) માં બેક્ટેરિયાનો ચેપ લાગવાથી તે ફૂલી જાય છે અને સફેદ ડાઘ જોવા મળે છે.
(C) અન્ય કારણો (Other Causes)
એલર્જી (Allergies): ધૂળ, પરાગરજ (pollen), પાલતુ પ્રાણીઓની રૂંવાટી અથવા મોલ્ડની એલર્જીને કારણે નાક અને ગળામાં બળતરા થાય છે.
શુષ્ક હવા (Dry Air): શિયાળામાં અથવા એસી (AC) વાળા રૂમમાં લાંબો સમય રહેવાથી ગળું સુકાઈ જાય છે, જેના કારણે સવારે ઉઠતી વખતે ગળામાં સોજો અને ખરબચડાપણું લાગે છે.
પ્રદૂષણ અને ધુમાડો: સિગારેટનો ધુમાડો, વાહનોનું પ્રદૂષણ અને રસાયણો ગળાની અંદરની ત્વચાને નુકસાન પહોંચાડે છે.
એસિડિટી / GERD: જે લોકોને પેટમાં એસિડિટીની તકલીફ હોય, તેમનું એસિડ પેટમાંથી અન્નનળી વાટે ઉપર ગળા સુધી આવે છે, જે ગળામાં બળતરા અને સોજો પેદા કરે છે.
અવાજનો વધુ પડતો ઉપયોગ: જોરથી બૂમો પાડવી, લાંબો સમય ભાષણ આપવું કે ગાવું, જેનાથી વોકલ કોર્ડ્સ (સ્વરપેટી) પર દબાણ આવે છે.
૨. ગળામાં સોજાના લક્ષણો (Symptoms)
ગળામાં સોજો આવે ત્યારે વ્યક્તિના શરીર અને ગળામાં નીચે મુજબના લક્ષણો જોવા મળે છે:
ગળામાં દુખાવો: ખાસ કરીને કંઈક ગળતી વખતે (ખોરાક કે પાણી) અસહ્ય પીડા થવી.
લાલાશ અને સોજો: ગળાની અંદરનો ભાગ લાલ થઈ જવો અને કાકડા ફૂલી જવા.
કાકડા પર સફેદ ડાઘ: જો બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન હોય તો કાકડા પર પરુ (pus) જેવા સફેદ ટપકાં દેખાય છે.
અવાજ બદલાવો: અવાજ ઘોઘરો થઈ જવો અથવા અવાજ બેસી જવો.
તાવ અને ઠંડી: શરીરમાં ઇન્ફેક્શન હોવાથી હળવો કે ભારે તાવ આવવો.
ગળામાં ગાંઠ: ગરદનની બહારની બાજુએ લસિકા ગાંઠો (Lymph nodes) માં સોજો આવવો અને અડવાથી દુખાવો થવો.
માથાનો દુખાવો અને થાક: શરીર તૂટવું અને અશક્તિ લાગવી.
શ્વાસમાં દુર્ગંધ: બેક્ટેરિયાને કારણે મોઢામાંથી ખરાબ વાસ આવી શકે છે.
૩. ડૉક્ટરની સલાહ ક્યારે લેવી? (When to see a Doctor?)
ઘણીવાર ઘરેલું ઉપચારોથી ગળાનો સોજો મટી જાય છે, પરંતુ નીચે મુજબની પરિસ્થિતિમાં તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ:
જો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડતી હોય.
ગળતી વખતે એટલો દુખાવો થાય કે લાળ પણ ગળી ન શકાય.
૧૦૧ ડિગ્રી ફેરેનહીટ કરતા વધુ તાવ હોય.
ગળફામાં લોહી પડતું હોય.
અવાજ સતત બે અઠવાડિયાથી વધુ સમય સુધી બેસી ગયો હોય.
ગરદનમાં ગાંઠ ખૂબ મોટી થઈ ગઈ હોય.
૪. અસરકારક ઘરેલું ઉપચાર (Home Remedies)
ભારતીય રસોડું એ ઔષધિઓનો ભંડાર છે. ગળાના સોજા અને દુખાવા માટે આયુર્વેદિક અને ઘરેલું નુસખાઓ રામબાણ ઈલાજ સાબિત થાય છે.
૧. મીઠાના પાણીના કોગળા (Salt Water Gargle)
આ સૌથી જૂનો અને અસરકારક ઉપાય છે.
રીત: એક ગ્લાસ નવશેકા (હૂંફાળા) પાણીમાં અડધી ચમચી મીઠું નાખીને મિક્સ કરો. આ પાણીથી દિવસમાં ૩ થી ૪ વખત કોગળા કરો.
ફાયદો: મીઠું ગળામાં રહેલા વધારાના પાણીને શોષી લે છે, સોજો ઘટાડે છે અને બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે.
૨. હળદરવાળું દૂધ (Turmeric Milk)
રીત: રાત્રે સૂતા પહેલા એક ગ્લાસ ગરમ દૂધમાં એક ચમચી હળદર અને થોડું કાળા મરીનો પાવડર નાખીને પીવો.
ફાયદો: હળદરમાં 'કરક્યુમિન' હોય છે જે એન્ટી-ઇન્ફ્લેમેટરી (સોજા વિરોધી) અને એન્ટી-બેક્ટેરિયલ ગુણ ધરાવે છે. તે ઘા રુઝવવામાં અને દર્દમાં રાહત આપે છે.
૩. આદુ અને મધ (Ginger and Honey)
રીત: આદુનો રસ કાઢી તેમાં એક ચમચી મધ મિક્સ કરીને ચાટી જવું. અથવા આદુવાળી ચા પીવી.
ફાયદો: આદુ ગળાની ખારાશ દૂર કરે છે અને મધ ગળાને નરમાશ (soothing effect) આપે છે. મધ એક કુદરતી એન્ટી-બાયોટિક છે.
૪. વરાળ લેવી (Steam Inhalation)
રીત: ગરમ પાણીમાં થોડી વિક્સ અથવા નીલગીરીનું તેલ નાખીને માથે ટુવાલ ઢાંકીને વરાળ લો.
ફાયદો: વરાળ લેવાથી શ્વસન માર્ગ ખૂલે છે અને ગળામાં જમા થયેલો કફ છૂટો પડે છે, જેથી સોજામાં રાહત મળે છે.
૫. તુલસી અને કાળા મરીનો ઉકાળો
રીત: પાણીમાં તુલસીના પાન, કાળા મરી, લવિંગ અને થોડું આદુ નાખીને ઉકાળો બનાવો. આ ગરમ ઉકાળો ધીમે-ધીમે પીવો.
ફાયદો: આ ઉકાળો રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે અને વાયરલ ઇન્ફેક્શન સામે લડવામાં મદદ કરે છે.
૬. લસણ (Garlic)
રીત: લસણની એક કળી મોઢામાં રાખીને ધીમે ધીમે ચાવવી.
ફાયદો: લસણમાં 'એલિસિન' નામનું તત્વ હોય છે જે શક્તિશાળી એન્ટી-બેક્ટેરિયલ છે. તે ગળાના ચેપને જડમૂળથી દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.
૭. એપ્પલ સાઇડર વિનેગર (ACV)
રીત: એક કપ ગરમ પાણીમાં એક ચમચી એપ્પલ સાઇડર વિનેગર અને એક ચમચી મધ મિક્સ કરીને પીવો.
ફાયદો: તેની એસિડિક પ્રકૃતિ બેક્ટેરિયાને વધતા અટકાવે છે.
૫. સારવાર અને તબીબી ઈલાજ (Medical Treatment)
જો ઘરેલું ઉપચારથી આરામ ન મળે, તો ડૉક્ટર નીચે મુજબની સારવાર આપી શકે છે:
એન્ટીબાયોટિક્સ (Antibiotics): જો ગળામાં સોજો બેક્ટેરિયા (જેમ કે સ્ટ્રેપ થ્રોટ) ને કારણે હોય, તો ડૉક્ટર એન્ટીબાયોટિક્સનો કોર્સ આપે છે. (નોંધ: વાયરલ ઇન્ફેક્શનમાં એન્ટીબાયોટિક્સ કામ કરતી નથી, તેથી ડૉક્ટરની સલાહ વગર તે ન લેવી).
પેઈન કિલર્સ (Pain Relievers): દુખાવો અને તાવ ઓછો કરવા માટે પેરાસીટામોલ અથવા આઈબુપ્રોફેન જેવી દવાઓ આપવામાં આવે છે.
એન્ટાસિડ્સ (Antacids): જો એસિડિટીને કારણે ગળું ખરાબ હોય, તો એસિડ રિફ્લક્સની દવાઓ આપવામાં આવે છે.
સ્ટિરોઈડ્સ: ખૂબ જ ગંભીર કિસ્સામાં સોજો ઉતારવા માટે સ્ટિરોઈડ્સના ડોઝ આપવામાં આવી શકે છે.
૬. શું ખાવું અને શું ન ખાવું? (Diet Tips)
ગળામાં સોજો હોય ત્યારે ખોરાકની પસંદગી ખૂબ મહત્વની છે.
શું ખાવું? (Foods to Eat):
નરમ ખોરાક: ખીચડી, શીરો, ઓટ્સ, ઈડલી જેવો ખોરાક જે ગળવામાં સરળ હોય.
સૂપ: ગરમ વેજીટેબલ સૂપ અથવા ચિકન સૂપ. આનાથી ગળાને શેક મળે છે અને પોષણ પણ મળે છે.
પુષ્કળ પ્રવાહી: હૂંફાળું પાણી, નાળિયેર પાણી અને ફળોનો રસ પીવો જેથી શરીર હાઈડ્રેટ રહે.
દહીં: દહીં પ્રોબાયોટિક છે અને નરમ હોવાથી ગળવામાં સરળ છે (જો ઠંડું ન હોય તો).
શું ટાળવું? (Foods to Avoid):
તીખું અને તળેલું: મસાલેદાર ખોરાક ગળામાં બળતરા વધારે છે.
સખત ખોરાક: ટોસ્ટ, બિસ્કિટ અથવા કાચા શાકભાજી જે ગળતી વખતે વાગે.
ખાટી વસ્તુઓ: લીંબુ (વધુ પડતું), આમલી કે ટામેટાં જેવી એસિડિક વસ્તુઓ ઘણીવાર બળતરા વધારે છે.
ઠંડા પીણાં: આઈસ્ક્રીમ કે ફ્રિજનું ઠંડું પાણી બિલકુલ ન પીવું.
૭. બચાવ અને નિવારણ (Prevention)
"Prevention is better than Cure" - ગળાના ચેપથી બચવા માટે નીચેની સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
હાથ ધોવા: જમતા પહેલા અને બહારથી આવ્યા પછી સાબુથી હાથ ધોવાની ટેવ પાડો. વાયરસ હાથ દ્વારા સૌથી વધુ ફેલાય છે.
વ્યક્તિગત વસ્તુઓ અલગ રાખો: જે વ્યક્તિને શરદી કે ગળામાં ચેપ હોય તેના જુઠા ગ્લાસ, ચમચી કે ટુવાલનો ઉપયોગ ન કરો.
માસ્કનો ઉપયોગ: ધૂળ અને પ્રદૂષણવાળા વિસ્તારમાં જતી વખતે માસ્ક પહેરો.
હાઈડ્રેશન: દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવો જેથી ગળું સુકાય નહીં.
ટૂથબ્રશ બદલો: જો તમને ગળામાં ગંભીર ઇન્ફેક્શન થયું હોય, તો સાજા થયા પછી તમારું ટૂથબ્રશ બદલી નાખો, જેથી ફરીથી ચેપ ન લાગે.
ધૂમ્રપાન છોડો: સ્મોકિંગ ગળાની પેશીઓને નુકસાન કરે છે અને કેન્સરનું જોખમ વધારે છે.
૮. નિષ્કર્ષ (Conclusion)
ગળામાં સોજો આવવો એ ભલે સામાન્ય સમસ્યા હોય, પરંતુ તે વ્યક્તિની દિનચર્યા ખોરવી નાખે છે. મોટાભાગે વાયરલ ઇન્ફેક્શનને કારણે થતો સોજો ૫ થી ૭ દિવસમાં ઘરેલું ઉપચાર અને આરામથી મટી જાય છે. મીઠાના પાણીના કોગળા, હળદરવાળું દૂધ અને પૂરતો આરામ એ આના શ્રેષ્ઠ ઈલાજ છે. તેમ છતાં, જો લક્ષણો ગંભીર જણાય અથવા લાંબા સમય સુધી રહે, તો નિષ્ણાત ડૉક્ટરની સલાહ લેવામાં જ શાણપણ છે.
તમારા સ્વાસ્થ્યની કાળજી રાખો, ઋતુ ફેરફાર સમયે સાવચેત રહો અને કુદરતી ઉપચારો અપનાવો. સ્વસ્થ રહો, સુરક્ષિત રહો.
.webp)
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો