 |
| પગની પિંડીનો દુખાવો (Calf Pain) |
પગની પિંડીનો દુખાવો (Calf Pain) એ આજકાલ એક ખૂબ જ સામાન્ય સમસ્યા બની ગઈ છે. સવારે ઉઠતી વખતે પગ જમીન પર મૂકવો મુશ્કેલ થવો, ચાલતી વખતે પિંડીમાં ખેંચાણ થવું અથવા રાત્રે સૂતી વખતે અચાનક નસ ચડી જવી – આ બધી ફરિયાદો આપણે વારંવાર સાંભળીએ છીએ. પિંડી એ પગનો પાછળનો ભાગ છે, જે ઘૂંટણ અને ઘૂંટી (Ankle) ની વચ્ચે આવેલો છે.
આ આર્ટિકલમાં આપણે પગની પિંડીના દુખાવા વિશે ઊંડાણપૂર્વક ચર્ચા કરીશું. આપણે જાણીશું કે આ દુખાવો શા માટે થાય છે, તેને કેવી રીતે ઓળખવો અને ફિઝીયોથેરાપી તેમજ ઘરેલું ઉપાયો દ્વારા તેનો ઈલાજ કેવી રીતે કરવો.
1. પગની પિંડીની રચના (Anatomy of Calf Muscles)
દુખાવાને સમજતા પહેલા, પિંડીની રચના સમજવી જરૂરી છે. આપણી પિંડી મુખ્યત્વે બે મોટા સ્નાયુઓ (Muscles) થી બનેલી છે:
ગેસ્ટ્રોનીમિયસ (Gastrocnemius): આ સૌથી મોટો સ્નાયુ છે જે ચામડીની નીચે ઉપસેલો દેખાય છે. તે ઘૂંટણ અને ઘૂંટી બંનેની હિલચાલમાં મદદ કરે છે.
સોલિયસ (Soleus): આ સ્નાયુ ગેસ્ટ્રોનીમિયસની નીચે હોય છે અને તે મુખ્યત્વે ચાલવા અને ઉભા રહેવા માટે જવાબદાર છે.
આ બંને સ્નાયુઓ મળીને 'એકિલીસ ટેન્ડન' (Achilles Tendon) સાથે જોડાય છે, જે આપણી એડી (Heel) સાથે જોડાયેલ હોય છે. જ્યારે આ સ્નાયુઓમાં કોઈ તકલીફ થાય છે, ત્યારે પિંડીમાં દુખાવો થાય છે.
2. પિંડીના દુખાવાના સામાન્ય લક્ષણો (Symptoms)
પિંડીનો દુખાવો દરેક વ્યક્તિમાં અલગ અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક સામાન્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
તીવ્ર દુખાવો: ચાલતી વખતે કે દોડતી વખતે પિંડીમાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો થવો.
સોજો આવવો (Swelling): પિંડીના ભાગમાં સોજો આવવો અથવા તે ભાગ કડક થઈ જવો.
સ્પર્શ કરવાથી દુખાવો: પિંડીને દબાવવાથી કે અડવાથી દુખાવો થવો (Tenderness).
લાલાશ અને ગરમાવો: જો ચેપ કે DVT (લોહી ગંઠાઈ જવું) હોય તો પિંડી લાલ થઈ શકે છે અને અડવાથી ગરમ લાગે છે.
સ્નાયુ ખેંચાવા (Muscle Cramps): રાત્રે સૂતી વખતે અચાનક પિંડીનો સ્નાયુ ખેંચાઈ જવો અને સખત દુખાવો થવો.
ચાલવામાં તકલીફ: પગ જમીન પર પૂરો મૂકી ન શકવો અથવા લંગડાઈને ચાલવું.
3. પિંડીના દુખાવાના મુખ્ય કારણો (Causes)
પિંડીમાં દુખાવો થવા પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. તેને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય: સામાન્ય કારણો અને ગંભીર તબીબી કારણો.
A. સામાન્ય કારણો:
સ્નાયુ ખેંચાણ (Muscle Cramps): આ સૌથી સામાન્ય કારણ છે. શરીરમાં પાણીની અછત (Dehydration), અથવા મિનરલ્સ જેવા કે પોટેશિયમ, કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમની ઉણપને કારણે સ્નાયુઓ અચાનક સંકોચાઈ જાય છે. જેને આપણે સામાન્ય ભાષામાં "નસ ચડી જવી" કહીએ છીએ.
સ્નાયુમાં ઈજા (Muscle Strain): રમતગમત દરમિયાન, વધુ પડતું ચાલવાથી કે અચાનક વજન ઉંચકવાથી પિંડીના સ્નાયુઓ (Gastrocnemius or Soleus) ખેંચાઈ જાય છે અથવા તેમાં સામાન્ય ચીરો (Tear) પડે છે. આને 'કાફ સ્ટ્રેઈન' કહેવાય છે.
એકિલીસ ટેન્ડોનાઈટીસ (Achilles Tendonitis): પિંડીના સ્નાયુઓને એડી સાથે જોડતા ટેન્ડનમાં સોજો આવવાથી પિંડીના નીચેના ભાગમાં દુખાવો થાય છે.
બ્રુઝ (Contusion): જો પિંડી પર કોઈ વસ્તુ વાગે કે ઈજા થાય, તો ત્યાં લોહી જામી જાય છે જેને બ્રુઝ કહેવાય છે.
B. તબીબી અને ગંભીર કારણો:
ડીપ વેઈન થ્રોમ્બોસિસ (DVT - Deep Vein Thrombosis): આ એક ગંભીર સ્થિતિ છે. જેમાં પિંડીની ઊંડી નસોમાં લોહી ગંઠાઈ જાય છે (Blood Clot). આમાં પિંડીમાં સોજો, લાલાશ અને સખત દુખાવો થાય છે. જો આ ગંઠાયેલું લોહી ફેફસામાં પહોંચે તો તે જીવલેણ બની શકે છે.
વેરિકોઝ વેઈન્સ (Varicose Veins): પગની નસો નબળી પડવાને કારણે તે ફૂલી જાય છે અને વાંકીચૂંકી થઈ જાય છે. આના કારણે પગમાં ભારેપણું અને પિંડીમાં દુખાવો રહે છે.
સાાયટીકા (Sciatica): કમરની નસ દબાવાને કારણે દુખાવો કમરથી શરૂ થઈને પગની પિંડી સુધી આવે છે. આમાં દુખાવા સાથે પગમાં ઝણઝણાટી (Tingling) પણ થાય છે.
ડાયાબિટીક ન્યુરોપેથી: ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં હાઈ બ્લડ સુગરને કારણે જ્ઞાનતંતુઓ (Nerves) ને નુકસાન થાય છે, જેના કારણે પિંડીમાં બળતરા અને દુખાવો થાય છે.
4. નિદાન (Diagnosis)
યોગ્ય સારવાર માટે સચોટ નિદાન ખૂબ જરૂરી છે. ડૉક્ટર કે ફિઝીયોથેરાપીસ્ટ નીચે મુજબ તપાસ કરી શકે છે:
ફિઝીકલ એક્ઝામિનેશન: ડૉક્ટર પગના સોજા, લાલાશ અને હલનચલનની તપાસ કરશે. 'હોમન્સ સાઈન' (Homan’s Sign) ટેસ્ટ દ્વારા DVT ની તપાસ કરવામાં આવે છે.
અલ્ટ્રાસાઉન્ડ (Doppler Ultrasound): જો DVT ની શંકા હોય, તો પગના લોહીના પ્રવાહને તપાસવા માટે ડોપ્લર ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.
MRI Scan: સ્નાયુમાં કેટલો ચીરો (Tear) પડ્યો છે કે ટેન્ડનમાં કેટલી ઈજા છે તે જાણવા માટે MRI ઉપયોગી છે.
બ્લડ ટેસ્ટ: શરીરમાં કેલ્શિયમ, પોટેશિયમ કે વિટામિન B12, D3 ની ઉણપ જાણવા માટે.
5. સારવાર (Treatment)
સારવારનો આધાર દુખાવાના કારણ પર રહેલો છે.
દવાઓ: પેઈન કિલર (Painkillers) અને મસલ રિલેક્સન્ટ (Muscle Relaxants) દવાઓ કામચલાઉ રાહત આપે છે. જો DVT હોય તો લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ (Blood Thinners) આપવામાં આવે છે.
સપ્લીમેન્ટ્સ: જો વિટામિન કે મિનરલ્સની ઉણપ હોય તો કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમની ગોળીઓ લેવી પડે છે.
6. ફિઝીયોથેરાપી સારવાર (Physiotherapy Management)
પિંડીના દુખાવા માટે ફિઝીયોથેરાપી એ સૌથી અસરકારક અને લાંબા ગાળાની સારવાર છે.
A. R.I.C.E. પ્રોટોકોલ (શરૂઆતના તબક્કા માટે)
જ્યારે દુખાવો નવો હોય (Acute Stage), ત્યારે નીચે મુજબ કરવું:
R (Rest): પગને આરામ આપવો. વધુ ચાલવું કે દોડવું નહીં.
I (Ice): બરફનો શેક કરવો. દિવસમાં 3-4 વાર 10-15 મિનિટ માટે આઈસ પેક લગાવવો. (સોજા માટે શ્રેષ્ઠ).
C (Compression): ક્રેપ બેન્ડેજ (Crepe Bandage) અથવા કાફ સપોર્ટ પહેરવો જેથી સોજો ઓછો થાય.
E (Elevation): સૂતી વખતે પગની નીચે ઓશિકું મૂકીને પગને હૃદયના લેવલથી ઊંચો રાખવો.
B. ઈલેક્ટ્રોથેરાપી (Electrotherapy Modalities)
Ultrasound Therapy: સ્નાયુના ઊંડાણ સુધી ગરમી પહોંચાડીને રૂઝ (Healing) લાવવા માટે.
TENS (Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation): દુખાવો ઓછો કરવા માટે.
IFT (Interferential Therapy): જૂના દુખાવા અને સ્નાયુના ખેંચાણ માટે.
C. કસરતો (Exercises) - સ્ટ્રેચિંગ અને સ્ટ્રેન્થનીંગ
દુખાવો ઓછો થાય પછી સ્નાયુઓને મજબૂત કરવા અને લવચીક (Flexible) બનાવવા કસરત જરૂરી છે.
1. કાફ સ્ટ્રેચ (Calf Stretch - Gastrocnemius):
દીવાલની સામે ઉભા રહો.
જે પગમાં દુખાવો છે તેને પાછળ રાખો અને બીજો પગ આગળ રાખો.
આગળના પગનો ઘૂંટણ વાળો અને પાછળનો પગ સીધો રાખો (એડી જમીન પર અડેલી હોવી જોઈએ).
પિંડીમાં ખેંચાણ અનુભવો. 30 સેકન્ડ હોલ્ડ કરો. 3 વાર રિપીટ કરો.
2. સોલિયસ સ્ટ્રેચ (Soleus Stretch):
ઉપર મુજબ જ ઉભા રહો, પરંતુ આ વખતે પાછળના પગનો ઘૂંટણ પણ થોડો વાળો.
આનાથી પિંડીના નીચેના ભાગમાં ખેંચાણ આવશે.
3. હીલ રેઈઝ (Heel Raises - Strengthening):
સીધા ઉભા રહો.
ધીમે ધીમે બંને પગની એડી ઊંચી કરો અને પંજા પર ઉભા રહો.
5 સેકન્ડ હોલ્ડ કરો અને ધીમે ધીમે નીચે આવો.
આના 10-15 રેપીટેશન કરો.
4. ટોવલ સ્ટ્રેચ (Towel Stretch):
જમીન પર લાંબા પગ કરીને બેસો.
એક ટુવાલ લો અને તેને પંજાની ફરતે વીંટાળો.
તમારા હાથથી ટુવાલને તમારી તરફ ખેંચો જેથી પંજો તમારી તરફ ખેંચાય.
D. મેન્યુઅલ થેરાપી અને ટેપિંગ
ડીપ ટિશ્યુ મસાજ: ફિઝીયોથેરાપીસ્ટ દ્વારા સ્નાયુની ગાંઠો (Trigger points) છોડવા માટે મસાજ કરવામાં આવે છે.
Kinesiology Taping (K-Tape): સ્નાયુને સપોર્ટ આપવા માટે રંગીન પટ્ટીઓ લગાવવામાં આવે છે, જે ખેલાડીઓમાં ખૂબ સામાન્ય છે.
7. ઘરેલું ઉપાયો (Home Remedies)
ડૉક્ટરની સારવારની સાથે સાથે ઘરેલું ઉપાયો પણ દુખાવામાં રાહત આપી શકે છે.
ગરમ પાણી અને મીઠાનો શેક: જો દુખાવો જૂનો હોય અથવા માત્ર થાકને કારણે હોય, તો ગરમ પાણીમાં 'એપ્સમ સોલ્ટ' (Epsom Salt) અથવા સામાન્ય મીઠું નાખીને પગ બોળી રાખવાથી સ્નાયુઓ રિલેક્સ થાય છે.
તેલ માલિશ: સરસવના તેલ અથવા તલના તેલને સહેજ ગરમ કરીને હળવા હાથે પિંડી પર માલિશ કરવી. (નોંધ: જો DVT ની શંકા હોય તો માલિશ ક્યારેય ન કરવી).
હળદર વાળું દૂધ: હળદરમાં કુદરતી પેઈન કિલર ગુણ હોય છે. રાત્રે હળદર વાળું દૂધ પીવાથી સોજો ઓછો થાય છે.
પુષ્કળ પાણી પીવું: ઘણીવાર માત્ર પાણી ઓછું પીવાથી ડિહાઈડ્રેશનને કારણે ક્રેમ્પ્સ આવે છે. તેથી દિવસમાં 3-4 લીટર પાણી પીવું જોઈએ.
મેગ્નેશિયમ અને પોટેશિયમ યુક્ત ખોરાક: કેળા, નારિયેળ પાણી, પાલક અને ડ્રાયફ્રુટ્સ ખાવાથી સ્નાયુઓનું ખેંચાણ ઓછું થાય છે.
8. અટકાવવાના ઉપાયો (Prevention)
"Prevention is better than Cure" - દુખાવો થાય તે પહેલા જ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
વોર્મ-અપ (Warm-up): કસરત કે દોડતા પહેલા 5-10 મિનિટ વોર્મ-અપ અને સ્ટ્રેચિંગ ચોક્કસ કરવું.
યોગ્ય પગરખાં (Shoes): ચાલવા કે દોડવા માટે સારા કુશન વાળા શૂઝ પહેરવા. ઘસાઈ ગયેલા શૂઝને બદલી નાખવા.
ધીરે ધીરે તીવ્રતા વધારવી: કસરતમાં અચાનક વજન વધારવું નહીં. ધીરે ધીરે પ્રોગ્રેસ કરવો.
નિયમિત સ્ટ્રેચિંગ: રાત્રે સૂતા પહેલા પગના પંજા અને પિંડીનું સ્ટ્રેચિંગ કરવાની ટેવ પાડવી.
ડૉક્ટરને ક્યારે બતાવવું? (Red Flags)
જો તમને નીચેનામાંથી કોઈ પણ લક્ષણ દેખાય, તો ઘરેલું ઉપાયો બંધ કરી તાત્કાલિક ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો:
પિંડીમાં ખૂબ જ સોજો અને લાલાશ હોય.
પિંડી અડવાથી ખૂબ ગરમ લાગતી હોય.
શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થતી હોય (આ DVT ફેફસામાં પહોંચ્યાનું લક્ષણ હોઈ શકે).
પગનો રંગ બદલાઈને કાળો કે ભૂરો થતો હોય.
આરામ કરવા છતાં રાત્રે દુખાવો થતો હોય.
નિષ્કર્ષ (Conclusion)
પગની પિંડીનો દુખાવો એ સામાન્ય રીતે સ્નાયુના ખેંચાણ કે સામાન્ય ઈજાને કારણે હોય છે જે આરામ અને ફિઝીયોથેરાપીથી મટી જાય છે. જોકે, DVT જેવા ગંભીર કારણોને અવગણવા ન જોઈએ. નિયમિત કસરત, યોગ્ય આહાર અને સ્ટ્રેચિંગ દ્વારા તમે પિંડીના દુખાવાથી બચી શકો છો. જો દુખાવો 3-4 દિવસથી વધુ રહે, તો તમારા નજીકના ફિઝીયોથેરાપીસ્ટની સલાહ અવશ્ય લેવી.
તંદુરસ્ત રહો, સક્રિય રહો!
.webp)
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો